Er íslenskan týnd í þýðingu? Tungumálið, tæknin og framtíðin.

Hvað er það sem gerir tungumál lifandi? Er það fjöldi málhafa, bækurnar í hillum bókasafnanna eða einfaldlega sú staðreynd að við getum notað það til að tjá okkar dýpstu hugrenningar í amstri hversdagsins? Þessar spurningar hafa leitað sterkt á mig undanfarið, ekki síst þegar ég velti fyrir mér kjarnanum í verkefninu „Temjum tæknina“: að skapa sátt milli örrar tækniþróunar og mannlegra gilda.

Í nýjasta þætti hlaðvarpsins fékk ég til mín góðan gest, Lilju Dögg Jónsdóttir framkvæmdastjóra Almannaróms. Spjall okkar þróaðist hratt yfir í djúpa og ástríðufulla umræðu um eitt dýrmætasta en jafnframt viðkvæmasta fyrirbæri íslenskrar menningar – sjálft tungumálið.

Lilja minnti mig á nokkuð sem vill oft gleymast: Baráttan fyrir stafrænni framtíð íslenskunnar er ekki ný af nálinni. Hún er hluti af langri keðju þar sem fólk hefur lagt allt í sölurnar. Eins og Lilja orðaði það svo vel:

„Ég – og fólk almennt – hefur verið að berjast í þessu lengi. Við stöndum á herðum risa. Ef við horfum aftur til ársins 1985, þá stóð baráttan um að fá íslenska stafi inn á lyklaborðið.“

Þessi sögulega vídd setur nútímaáskoranir okkar í nýtt samhengi. Í dag snýst baráttan ekki um stafi á lyklaborði, heldur um gögn. Hún snýst um þann gríðarlega fjársjóð af texta og tali sem þarf til að kenna vélunum okkar að skilja og tala íslensku með þeim blæbrigðum sem gera hana að okkar máli. Án þessara gagna hættir íslenskan að vera gjaldgeng í þeim tæknilega veruleika sem við erum öll að verða hluti af.

Það er hér sem ég skynja þetta „millibilsástand“ sem ítalski heimspekingurinn Antonio Gramsci skrifaði um – þegar hið gamla er að deyja en hið nýja hefur ekki enn náð að fæðast. Gamli veruleikinn, þar sem íslenskan var óskoraður burðarás í öllum okkar samskiptum, á undir högg að sækja í stafræna heiminum. Nýi veruleikinn, þar sem tæknin talar reiprennandi og skapandi íslensku, er ekki enn fullskapaður. Við erum stödd þarna á milli.

Ég finn fyrir þessu sjálfur. Ég hef staðið sjálfan mig að því að skipta yfir í ensku þegar ég nota gervigreind, einfaldlega til að fá nákvæmari og betri niðurstöður. Það er freisting sem við stöndum öll frammi fyrir. En í hvert skipti sem við veljum enskuna fram yfir íslenskuna í samskiptum við tæknina, erum við óvedeð að framlengja þetta millibilsástand.

Samtalið við Lilju fyllti mig þó ekki vonleysi, þvert á móti. Það minnti mig á þá gríðarlegu samstöðu sem ríkir um tungumálið. Það minnti mig á eldmóðinn sem býr í fólki eins og henni og samstarfsfólki hennar hjá Almannarómi, sem vinnur myrkranna á milli við að safna gögnum og byggja þá innviði sem þarf.

Verkefnið er tvíþætt, líkt og Lilja benti á: Annars vegar að verja tungumálið og hins vegar að tryggja að við Íslendingar getum nýtt okkur þessa byltingarkenndu tækni á eigin forsendum, svo við verðum ekki eftirbátar annarra þjóða.

Þetta er ekki bara tæknilegt úrlausnarefni; þetta er spurning um hver við viljum vera sem samfélag. Þetta er, eins og Lilja sagði, eilífðarverkefni. Það krefst árvekni, forvitni og vilja til þátttöku.

Ég hvet þig eindregið til að hlusta á samtalið við Lilju. Það er þörf áminning um að þegar við „temjum tæknina“ erum við ekki bara að fást við kóða og reiknirit. Við erum að fást við sálina í menningu okkar.