Beyond Fragmentation

Meginröksemdin

Kerfið er ekki bilað. Það virkar nákvæmlega eins og það var hannað.

Hugtakið „governance“ er margslungið og á sér ekki eina beina þýðingu á íslensku sem nær yfir allt inntak þess. Oft er talað um „stjórnun“ eða „stjórnarhætti“, en í þessari ritgerð er hugtakið stjórnskipan notað til að fanga víðtækari ramma reglna, siðferðis, ábyrgðar og kerfa sem móta þróun og beitingu gervigreindar.

Stjórnskipan gervigreindar mistekst ekki vegna skorts á regluverki, heldur vegna tveggja grundvallarferla sem grafa kerfisbundið undan mannlegri blómstrun: Ábyrgðarþoka — skipulögð dreifing ábyrgðar yfir sundraðar stjórnunarleiðir — og Vitsmunaskuld — uppsöfnuð rýrnun á mannlegri dómgreind vegna reikniritaháðar.

Þessi ferlar skapa sjálfstyrkjandi hröðunarrás sem leiðir til Hins góðviljaða búrs — kerfis algildrar reikniritaumönnunar sem býður upp á öryggi og þægindi á kostnað mannlegs sjálfræðis.

Verugildisfræði (Life-Value Onto-Axiology)

Ritgerðin hafnar hefðbundinni hagfræðilegri nálgun og byggir þess í stað á verugildisfræði (e. life-value onto-axiology) Johns McMurtry. Þetta hugtak tengir saman verufræði (hvað er til) og gildisfræði (hvað er gott). Kjarninn er sá að gildi er ekki huglægt mat, heldur hlutlæg forsenda tilvistar:

"X is value if and only if X contributes to a more comprehensive range of thought, feeling, and action."
(X er gildi ef og aðeins ef X stuðlar að víðtækara sviði hugsunar, tilfinningar og athafna.)

Út frá þessum grunni leggur ritgerðin til VALOR-rammann sem stjórnunarvalkost sem þegar hefur verið virkjaður í gervigreindarlögum ESB (2024).

Kjarnahugtök

Ábyrgðarþoka — Skipulögð dreifing ábyrgðar í gegnum sundruð valdakerfi og tæknilega flækju.

Vitsmunaskuld — Uppsafnaður kostnaður við að útvista dómgreind til reikniritakerfa.

Hið góðviljaða búr — Algild reikniritaumönnun sem útilokar sjálfræði undir yfirskini verndar.

VALOR-ramminn

Fimm stjórnunarreglur settar fram sem Yfirlýsing um mannlegt sjálfræði:

• V — Staðfesting: Rétturinn til ómiðlaðrar sýnar á veruleikann.
• A — Samræmi: Rétturinn til að skilgreina eigin markmið.
• L — Lögmæti: Rétturinn til ófullkominna lýðræðislegra sjálfsstjórnarferla.
• O — Eftirlit: Rétturinn til æðsta valds.
• R — Ábyrgð: Rétturinn til að bera afleiðingar.

Sannprófun

Þrjú framleiðslukerfi — Arctic Tracker, Gjöll og BORG — þjóna sem staðfesting á VALOR-meginreglunum. Neo4j-þekkingarnet (775 hnútar, 411 tengsl) staðfesti skipulag ritgerðarinnar með 39 kerfisbundnum rýnum.

Þakkir

Sérstakar þakkir fær leiðbeinandi minn, Prof. Giorgio Baruchello, fyrir ómetanlega leiðsögn og kynningu á verugildisfræði McMurtrys. Einnig fá ytri prófdómari, Dr. Dina Babushkina, og prófdómnefndin bestu þakkir fyrir faglega rýni, hvatningu og heiðarlega endurgjöf á verkið. Verkið var varið þann 30. janúar 2026 með einkunninni 9,5/10.