Alltaf á vakt: Þegar vinnudagurinn endar aldrei

Algjörlega, það er miklu fagmannlegra og kemur kjarnanum betur til skila án þess að hann verði of væminn. Hér er textinn uppfærður þar sem Sverrir er kynntur á þennan hátt og tilvísunin í „Án þín“ tekin út.

Þegar vinnan eltir þig heim: Sverrir Bergmann um símasamband, stjórnmál og stafræna stigmögnun

Klukkan er 10:47 á þriðjudagskvöldi. Þú ert búinn að leggja krakkana og loksins sestur niður þegar síminn lýsist upp. Skilaboð frá íbúa. Svo annað frá samstarfsmanni í bæjarstjórn. Því næst Facebook-tilkynning sem krefst svara um skipulagsákvörðun. Þú ert ekki í vinnu. Þú hefur ekki verið í vinnu í nokkra klukkutíma. En þú ert samt enn á vakt.

Þetta er sá veruleiki sem Sverrir Bergmann Magnússon lagði bert í þessum þætti af Temjum tæknina. Sverrir var nýbúinn að ljúka meistararitgerð sinni í viðskiptafræði við Háskólann á Akureyri og rannsókn hans snerti taug sem ég gruna að margir okkar finni fyrir: Hvað verður af manneskjunni þegar vinnudagurinn neitar einfaldlega að enda?

Rannsóknin: Þegar mörkin mást út

Meistararitgerð Sverris beindist að einhverju sem virðist einfalt á yfirbragðinu: mörk vinnu og einkalífs hjá sveitarstjórnarfólki á Íslandi. En það sem hann afhjúpaði er allt annað en einfalt. Framkvæmdastjóri sveitarfélags vinnur kannski hefðbundinn átta-til-fjögur vinnudag, en kjörnir fulltrúar lifa í allt öðru tímarúmi. Um leið og opinberi vinnudagurinn endar – þá er einmitt þá sem kröfurnar byrja. Íbúarnir senda skilaboð og búast við tafarlausum svörum. Aðrir bæjarfulltrúar framsenda mál. Samfélagsmiðlar magna upp hverja ákvörðun og hverja seinkun.

„Þú ert alltaf á vakt. Þetta er öðruvísi álag – vegna þess að engin vaktaskipti koma, enginn leysir þig af.“

Það sem sló mig mest var lýsing Sverris á „væntingamenningunni“. Fólk vonast ekki bara eftir skjótum svörum – fólk telur sig eiga rétt á þeim. Og þegar svar berst ekki samstundis vex gremjan. Eins og Sverrir orðaði það beint: Fólk býst við tafarlausum svörum og verður pirrað þegar þau berast ekki innan nokkurra mínútna. Þetta snýst ekki um einn erfiðan íbúa. Þetta er kerfisbreyting á því hvernig við skiljum aðgengi og hvað við skuldum hvert öðru í tengdu samfélagi.

Afleiðingarnar eru fyrirsjáanlegar og eyðileggjandi. Rannsókn Sverris bendir á „stafræna stigmögnun“ – þar sem náttúrulegt álag opinberrar þjónustu magnast upp við stöðug samskipti. Bætið við óttanum við að gera opinber mistök og þeirri FOMO-tilfinningu að missa af mikilvægum skilaboðum, og þú hefur uppskrift að kulnun sem er bæði ósýnileg og algeng. Mörkin á milli vinnu og einkalífs hafa ekki bara orðið óljós. Hjá mörgu sveitarstjórnarfólki hafa þau hreinlega horfið.

Gervigreind í ferlinu: Hjálplegt, en er eitthvað mikilvægt að glatast?

Auðvitað beindist samtal okkar að gervigreind. Sverrir notaði ChatGPT við vinnu meistararitgerðarinnar og var hreinskilinn með það. Þegar kom að því að draga saman langar skýrslur – sumar upp á sjötíu eða áttatíu blaðsíður – var þetta, eins og hann orðaði það, „alveg geggjað“. Hann notaði einnig íslensku talgreiningartólin Hreim og Tíró til að umrita viðtöl, sem er hógvær en mikilvæg bylting í því hvernig fræðivinna fer fram á litlu tungumálasvæði.

En Sverrir er enginn gagnrýnislaus aðdáandi. Sú spurning sem hann vakti hefur dvalist hjá mér síðan við tókum þáttinn upp.

„Er hún kannski að sleppa einhverju atriði sem er bara „crucial“ í þessu?“

Þessi eina spurning fangar kjarnaspennuna á tímum gervigreindar. Verkfærið er öflugt – það getur þjappað saman, dregið úr og skipulagt á hraða sem enginn maður nær. En þjöppun er ekki það sama og skilningur. Samantekt skilur af eðli sínu eitthvað eftir. Og það sem hverfur gætu verið einmitt blæbrigðin, mótsagnirnar, óþægilegu smáatriðin sem mestu skipta. Hvað græðum við í skilvirkni, og hvað töpum við ef til vill í dýpt?

Ég deildi einnig með Sverri hvernig ég nota Texts.com til að stjórna flóði skilaboða á milli miðla – hagnýtt verkfæri fyrir óhagnýtt magn samskipta. Kaldhæðnin fór ekki fram hjá mér: Við þurfum tækni til að takast á við þá ofhleðslu sem tæknin sjálf skapar.

Valdaójafnvægið: Borgarar á þríhjólum

Einn þráður í samtalinu verðskuldar alvarlega athygli: Hvað gerist þegar stjórnvöld tileinka sér gervigreindarverkfæri án þess að almenningur viti af því? Ímyndið ykkur sveitarfélag sem notar gervigreind til að greina viðhorf almennings eða semja stefnuviðbrögð – á meðan borgararnir hinum megin eru enn að ráða við grunnatriðin í stafrænu læsi.

„Það er eins og þeir væru á þríhjólum en stjórnvöldin á Teslum.“

Ég notaði þessa myndlíkingu í samtalinu og kem stöðugt aftur að henni. Valdaójafnvægið á milli stofnana og þeirra einstaklinga sem njóta þjónustu þeirra er ekki nýtt. En gervigreind hraðar því á hátt sem við höfum ekki að fullu gert okkur grein fyrir. Þegar stjórnvöld geta unnið með upplýsingarnar á hraða vél, á meðan borgararnir eru enn að reyna að átta sig á hvaða app á að nota, þá breytist lýðræðislega sambandið. Gagnsæi verður ekki bara góð grundvallarregla heldur brýn nauðsyn. Við þurfum heiðarleg opinber samtöl um hvernig þessi verkfæri eru notuð í stjórnsýslu – áður en bilið verður óbrúanlegt.

Lexían frá tónlistarmanninum: Listin að vera ófullkominn

Sverrir er ekki bara rannsakandi og bæjarfulltrúi. Hann er einnig einn fremsti söngvari landsins og skemmtikraftur. Það var úr þeirri hlið á lífi hans sem eitt minnisstæðasta augnablikið í samtalinu spratt. Maður skyldi ætla að sá sem lifir og starfi í sviðsljósinu þekki kröfuna um fullkomnun betur en flestir. Við vorum að ræða um þrýstinginn á að vera alltaf fullkomin, að sýna aldrei veikleika – í stjórnmálum, í atvinnulífinu, á samfélagsmiðlunum og Sverrir bauð fram viskuorð sem komu beint frá reynslu hans sem flytjandi.

„Leyfa sér að vera falskur. Af því að það er enginn fullkominn söngvari.“

Hann var að tala um tónlist, en hann var að tala um allt. Í heimi sem mælir skrefin okkar, svefninn og framleiðnina, þá er sú einfalda athöfn að leyfa sér að vera ófullkomin hógvær en róttæk andspyrna. Það er viðnám gegn reikniritslegum þrýstingi um að standa sig alltaf. Og þetta tengist beint þeirri kulnun sem rannsókn Sverris skrásetir. Þegar við getum ekki leyft okkur að vera falsk – þegar hvert augnablik er mögulega á almannafæri og hvert svar verður að vera samstundis – töpum við einhverju sem er grundvallaratriði í því að vera manneskja.

Að finna græn svæði

Svo hvað gerum við? Hugtakið „græn svæði“ kom upp í samtalinu sem eitthvað bæði áþreifanlegt og vonagjafandi. Græn svæði eru símalausir tímar og rými – meðvituð eyja aftengingar. Kvöldverður án tækja. Ganga án heyrnartóla. Kvöld þar sem síminn er í öðru herbergi. Ekki stórar yfirlýsingar, heldur litlar, meðvitaðar athafnir í því að setja mörk.

Við ræddum einnig stafrænar föstur – lengri tímabil meðvitaðrar aftengingar. Sverrir stundar þetta, gengur frá skjáunum til að láta hugann endurstilla sig. Þetta hljómar einfalt og það er það. Það er hluti af því af hverju það virkar. Erfiðleikinn felst ekki í iðkuninni sjálfri heldur í því að veita sér leyfi til að gera það í menningarumhverfi sem jafnar aðgengi við ábyrgð.

Sem maður sem eyddi sextán árum í neyðarþjónustu skil ég vel það tog að vera alltaf til taks. Að vera á vakt getur beinlínis bjargað mannslífum. En ég hef lært að neyðarhugsunarhátturinn flyst ekki vel yfir á öll svið. Ekki eru öll skilaboð neyð. Ekki er hver töf kreppa. Og taugakerfið okkar greinir ekki á milli nema við kennum því það.

Lokahugleiðing: Mannlegi þátturinn

Það sem ég tók með mér úr samtalinu við Sverri er eitthvað sem er rauður þráður í gegnum hvern þátt þessarar þáttaraðar: Mannlegi þátturinn er alltaf mikilvægastur. Tæknin er verkfæri. Gervigreindin er verkfæri. Samfélagsmiðlar eru verkfæri. En verkfæri setja ekki mörk. Verkfæri vernda ekki vellíðan okkar. Verkfæri ákveða ekki hvers konar samfélag við viljum byggja. Það gerum við.

Rannsókn Sverris gefur okkur gögnin. Reynsla hans sem bæjarfulltrúi gefur okkur raunveruleikann. Og innsæi hans sem tónlistarmaður gefur okkur kannski það mikilvægasta af öllu – leyfi. Leyfi til að vera ófullkominn. Leyfi til að setja mörk. Leyfi til að leggja símann niður og vera fyllilega til staðar í því herbergi sem þú ert raunverulega í.

Það er, í lokin, það sem felst í því að temja tæknina. Ekki að hafna henni. Ekki að óttast hana. Heldur að velja, meðvitað og af fullum skilningi, hvenær á að nota hana og hvenær á að ganga frá. Að finna sín grænu svæði. Að leyfa sér að vera falskur. Og að muna að mikilvægustu tengingarnar í lífi þínu þurfa ekki á Wi-Fi-merki að halda.